اين نوشتار در تاريخ هفدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵ در روزنامۀ اعتماد منتشر شد.

اروپا گاز دارد؛ اما حاشیۀ امن ندارد:

زمستان سخت یا زمستانی سخت‌تر از انتظار بازار

هرمز برای اروپا فقط یک مسئله نفتی نیست. اختلال در این آبراه، از مسیر LNG، می‌تواند مستقیماً به بازار گاز اروپا منتقل شود؛ بازاری که اکنون با ذخایر پایین‌تر، وابستگی بیشتر به LNG و رقابت شدیدتر برای محموله‌های انعطاف‌پذیر روبه‌روست.

بازار گاز اروپا وارد زمستانی شده است که در آن، مسئله اصلی خالی بودن مخازن نیست؛ کوچک‌تر شدن حاشیه امن (Gas Buffer) است. در پایان اکتبر 2026، مخازن گاز اتحادیه اروپا حدود ۷۵ درصد پر بود؛ سطحی که پایین‌ترین میزان برای این مقطع از سال از ۲۰۱۳ به شمار می‌رود. گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) هشدار می‌دهد که این وضعیت، اروپا را در برابر شوک‌های عرضه آسیب‌پذیرتر کرده و می‌تواند تنگنای بازار جهانی گاز را تا سال ۲۰۲۷ ادامه دهد.

اما از این داده نباید یک نتیجه ساده و اغراق‌آمیز گرفت: اروپا الزاماً با کمبود گاز مواجه نخواهد شد. ۷۵ درصد پر بودن مخازن، به‌خودی‌خود نشانه بحران نیست. مسئله در جای دیگری است: اگر زمستان سردتر از انتظار باشد، یک اختلال فنی رخ دهد یا عرضه LNG دوباره کاهش پیدا کند، اروپا نسبت به سال‌های قبل ذخیره و زمان کمتری برای جذب شوک در اختیار دارد. به همین دلیل، تصویر دقیق‌تر وضعیت اروپا این نیست که «گاز ندارد»؛ بلکه این است که گاز دارد، اما فضای کمتری برای خطا دارد و درست در همین نقطه، بحران تنگه هرمز اهمیت پیدا می‌کند.

حلقۀ خودتقویت‌شوندۀ ریسک در بازار گاز

در تحلیل امنیت انرژی، نگاه کردن به درصد پر بودن مخازن کافی نیست. یک مخزن ۷۵ درصد پر، در یک بازار با عرضه فراوان و تقاضای پایین می‌تواند کاملاً امن باشد؛ اما همین مخزن در بازاری که عرضه LNG محدود، زمستان سرد و رقابت بین خریداران شدید است، می‌تواند حاشیه اطمینان بسیار کوچک‌تری ایجاد کند؛ بنابراین باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: ذخیره (Storage)؛ یعنی چه میزان گاز در اختیار داریم. حاشیه امن (Safety Buffer)؛ یعنی این ذخیره تا چه اندازه می‌تواند در برابر یک شوک غیرمنتظره از بازار محافظت کند. این تفاوت، قلب مسئله امروز اروپا است.

گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) می‌گوید سطح ذخایر گاز اتحادیه اروپا در آغاز فصل گرمایش ۲۰۲۶-۲۰۲۷ در پایین‌ترین سطح از سال ۲۰۱۳ قرارگرفته است. درعین‌حال، اگر زمستان سردتر از میانگین باشد و اختلال در جریان LNG از مسیر هرمز ادامه پیدا کند، شبیه‌سازی‌های این نهاد نشان می‌دهد ذخایر اتحادیه اروپا می‌تواند تا پایان مارس ۲۰۲۷ به کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت قابل‌استفاده برسد. اهمیت این سناریو فقط در پایین بودن عدد نیست؛ زیرا سرعت برداشت از برخی مخازن هنگامی‌که سطح ذخیره به زیر ۳۰ درصد می‌رسد، کاهش می‌یابد.

از یک نقطه به بعد، مسئله می‌تواند وارد یک حلقۀ خودتقویت‌شونده (Self-Reinforcing Loop) شود. هرچه ذخایر گاز اروپا حاشیه امن کمتری داشته باشند (Storage Buffer)، توان بازار برای جذب شوک‌های جدید کاهش می‌یابد (Shock Absorption). کاهش این ظرفیت، نگرانی و اضطراب بازار (Market Anxiety) را افزایش می‌دهد و درنتیجه، نوسان قیمت‌ها (Price Volatility) بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، بازار ممکن است پیش از آنکه واقعاً با کمبود فیزیکی گاز مواجه شود، با کمبود اطمینان (Confidence Shortage) روبه‌رو شود؛ یعنی فعالان بازار نه به‌دلیل نبود گاز، بلکه به‌دلیل تردید درباره امکان تأمین به‌موقع و مطمئن آن، رفتار احتیاطی و پرهزینه‌تری در پیش بگیرند. همین کاهش اعتماد به امنیت عرضه می‌تواند خود به افزایش تقاضای احتیاطی، تشدید رقابت برای محموله‌های LNG و درنهایت افزایش بیشتر قیمت‌ها منجر شود. به بیان ساده، در بازار انرژی، ترس از کمبود می‌تواند پیش از خود کمبود، قیمت را افزایش دهد.

هرمز و افزایش هزینه گاز اروپا بدون قطع مستقیم گاز آن

اهمیت هرمز در بازار انرژی معمولاً با نفت سنجیده می‌شود. بحران ۲۰۲۶ اما نشان داد که این تنگه، یک گلوگاه چندلایه برای انرژی جهانی است. بر اساس گزارش IEA، اختلال مؤثر در عبور LNG از تنگه هرمز در فاصله مارس تا اکتبر ۲۰۲۶ موجب شد بارگیری LNG از قطر و امارات بیش از ۶۰ میلیارد مترمکعب نسبت به سال قبل کاهش پیدا کند. این شوک، در کنار آسیب به زیرساخت‌های LNG در خلیج‌فارس، قیمت گاز در اروپا و آسیا را به بالاترین سطوح از بحران گاز ۲۰۲۲-۲۰۲۳ رسانده است.

نکته مهم اینجاست که اروپا لزوماً مقصد اصلی LNG عبوری از هرمز نیست. طبق داده‌هایIEA، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۹۰ درصد LNG صادرشده از مسیر هرمز به آسیا می‌رفت و سهم اروپا اندکی بیش از ۱۰ درصد بود. بااین‌حال، ازآنجاکه LNG یک بازار جهانی و قابل‌مبادله است، حذف محموله‌های خلیج‌فارس از بازار آسیا، رقابت برای سایر منابع را در همه‌جا افزایش می‌دهد.

این همان نکته ژئواکونومیک مهم است: برای اثرگذاری بر اروپا، لازم نیست LNG مستقیماً به اروپا نرسد. کافی است عرضه‌ای که قرار بود به آسیا برسد از بازار حذف شود؛ سپس خریداران آسیایی به سراغ محموله‌های آمریکا، آفریقا و سایر صادرکنندگان می‌روند و اروپا نیز برای حفظ عرضه خود ناچار می‌شود قیمت رقابتی‌تری پیشنهاد کند؛ بنابراین، هرمز می‌تواند بدون قطع مستقیم گاز اروپا، هزینه گاز اروپا را افزایش دهد.

جذب و انتقال شوک هرمز با انعطاف‌پذیری در بازار جهانی

بازار LNG برخلاف گاز خط لوله، امکان جابه‌جایی بیشتری دارد؛ اما همین قابلیت، یک پیامد ژئواکونومیک مهم ایجاد می‌کند. محموله‌ای که مقصد ثابت و غیرقابل‌تغییر ندارد، می‌تواند به بازاری برود که قیمت بالاتری پیشنهاد می‌کند. این همان LNG انعطاف‌پذیر (Flexible LNG) است. در سال‌های اخیر، سهم قراردادهای LNG با مقصد انعطاف‌پذیر افزایش چشمگیری یافته و طبق گزارش IEA از ۲۹ درصد در سال ۲۰۱۶ به بیش از ۵۰ درصد در ۲۰۲۵ رسیده است. همین انعطاف‌پذیری یکی از عواملی است که به بازار جهانی اجازه داده شوک هرمز را تا حدی جذب کند.

اما یک تناقض در اینجا وجود دارد: انعطاف‌پذیری بازار هم می‌تواند بحران را جذب کند و هم بحران را منتقل کند. وقتی عرضه کافی باشد، انعطاف‌پذیری باعث می‌شود محموله‌ها به‌سرعت به‌جایی بروند که نیاز بیشتری دارد و از بروز کمبود جلوگیری شود، اما وقتی چند بازار هم‌زمان به دنبال همان محموله‌ها باشند، انعطاف‌پذیری به مکانیسم رقابت قیمتی تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، گاز لزوماً ناپدید نمی‌شود؛ قیمت دسترسی به آن افزایش می‌یابد.

رقابت اروپا و آسیا از مهم‌ترین متغیرهای بازار گاز

این وضعیت رقابت اروپا و آسیا را به یکی از مهم‌ترین متغیرهای بازار گاز تبدیل کرده است. گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) می‌گوید که در فاصله مارس تا اکتبر 2026، خریداران آسیایی توانستند واردات LNG از حوزه آتلانتیک، عمدتاً آمریکا را نسبت به سال قبل دو برابر کنند و بخشی از کاهش عرضه قطر و امارات را جبران کنند. این تحول برای اروپا یک پیام روشن دارد: هر محموله‌ای که آسیا برای جایگزینی LNG خلیج‌فارس خریداری می‌کند، می‌تواند فشار بیشتری بر بازار اروپا ایجاد کند.

در شرایط عادی، اروپا و آسیا ممکن است بازارهای متفاوتی به نظر برسند، اما در بازار جهانی LNG، قیمت‌ها به یکدیگر متصل شده‌اند. به‌موجب گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) ارتباط میان قیمت LNG نقدی آسیا و قیمت گاز در هاب‌های اروپایی در سال‌های اخیر افزایش‌یافته است. در فاصله مارس تا اکتبر ۲۰۲۶، میانگین قیمت TTF اروپا (Title Transfer Facility) نزدیک به ۲۰ دلار به ازای هر میلیون واحد حرارتی بریتانیا (MMBtu) و قیمت LNG نقدی آسیا حدود 5/ 21 دلار بوده است؛ در ماه‌های اوت تا اکتبر نیز فاصله این دو بازار به حدود یک دلار کاهش یافت که نشانه رقابت شدیدتر بر سر محموله‌های انعطاف‌پذیر بود؛ بنابراین، بحران گاز اروپا دیگر صرفاً یک مسئله اروپایی نیست. تقاضای چین، قیمت LNG آمریکا، وضعیت قطر، امنیت هرمز و ذخایر آلمان، همگی بخشی از یک معادله واحد شده‌اند.

در این میان، چین نقش ویژه‌ای دارد. اگر تقاضای گاز چین ضعیف باشد، بخشی از فشار بازار LNG کاهش می‌یابد و اروپا می‌تواند محموله‌های بیشتری جذب کند؛ اما اگر رشد اقتصادی، سرمای هوا یا محدودیت در منابع جایگزین، تقاضای چین را افزایش دهد، رقابت برای LNG تشدید می‌شود. این همان جایی است که ژئواکونومی انرژی (Energy Geoeconomics) از اقتصاد سنتی انرژی فاصله می‌گیرد. در اقتصاد سنتی، قیمت تابع عرضه و تقاضاست. در ژئواکونومی، باید یک‌لایه دیگر نیز اضافه کرد: چه کسی به عرضه دسترسی دارد، چه کسی قدرت خرید دارد و چه کسی می‌تواند محموله را زودتر جذب کند؟ درنتیجه، امنیت انرژی اروپا تا حدی به قدرت خرید رقبای آسیایی آن نیز وابسته می‌شود.

بحران پیش از کمبود

این شاید مهم‌ترین پیامد وضعیت کنونی باشد. اروپا لزوماً قرار نیست با صف‌های طولانی برای دریافت گاز یا خاموشی کارخانه‌ها مواجه شود. ممکن است چراغ‌ها روشن بمانند، کارخانه‌ها به فعالیت خود ادامه دهند و شبکه انرژی نیز بدون اختلال فیزیکی جدی کار کند؛ اما این به معنای نبود بحران اقتصادی نیست. بحران می‌تواند پیش از آنکه در مقدار گاز دیده شود، خود را در قیمت گاز نشان دهد.

کاهش حاشیه امن ذخایر (Storage Buffer) وابستگی اروپا به واردات LNG را افزایش می‌دهد. افزایش این وابستگی، رقابت برای دستیابی به محموله‌های موجود را تشدید می‌کند و در ادامه، نوسان قیمت‌های لحظه‌ای (Spot Price Volatility) را بالا می‌برد. حاصل این زنجیره، افزایش هزینه واردات انرژی (Energy Import Cost) است. به‌بیان‌دیگر، بازار می‌تواند کمبود فیزیکی را با قیمت بالاتر مدیریت کند. گاز ممکن است همچنان در دسترس باشد، اما دسترسی به آن دیگر ارزان و مطمئن نباشد. در چنین شرایطی، قیمت به ابزار بازار برای تخصیص گاز کمیاب و مدیریت ریسک تبدیل می‌شود؛ و همین‌جاست که بحران امنیت انرژی، پیش از آنکه به بحران عرضه فیزیکی تبدیل شود، می‌تواند به بحران هزینه برای خانوارها، صنایع و اقتصاد اروپا تبدیل شود.

این راه‌حل اما برای همه یکسان نیست. صنایع انرژی‌بر، تولیدکنندگان کود و مواد شیمیایی، فولاد، شیشه و سایر بخش‌های حساس به قیمت گاز، فشار بیشتری را احساس خواهند کرد؛ بنابراین، افزایش قیمت گاز می‌تواند به کاهش تولید، انتقال هزینه به مصرف‌کننده و حتی از دست رفتن بخشی از رقابت‌پذیری صنعتی اروپا منجر شود. از این منظر، قیمت گاز خود به یک شاخص امنیت انرژی تبدیل می‌شود.

زمستان سخت یا زمستانی سخت‌تر از انتظار بازار

آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) در سناریوی ترکیبی خود، یعنی تداوم اختلال هرمز و هوای سردتر از میانگین، کاهش ذخایر اتحادیه اروپا به زیر ۱۰ درصد تا پایان مارس ۲۰۲۷ را محتمل می‌داند. چنین سطحی، بازار را به شوک‌های بعدی بسیار حساس‌تر می‌کند. از همین رو، خطر اصلی برای اروپا الزاماً یک زمستان سخت نیست؛ بلکه زمستانی سخت‌تر از انتظار بازار است. اگر دما مطابق میانگین باشد و جریان LNG بهبود پیدا کند، سطح فعلی ذخایر می‌تواند قابل مدیریت باشد. اگر زمستان سردتر شود، برداشت از ذخایر سرعت بگیرد و هم‌زمان هرمز همچنان محدودکننده تجارت LNG باشد، فشار بازار می‌تواند بسیار سریع‌تر افزایش یابد. در این شرایط، یک اختلال فنی کوچک نیز می‌تواند اثر بزرگی داشته باشد. چرا؟ چون حاشیه امن کوچک شده است.

اروپا اکنون میان سه هدف باید تعادل برقرار کند: امنیت عرضه، قیمت انرژی و استقلال ژئوپلیتیک. افزایش ذخایر به امنیت کمک می‌کند، اما هزینه دارد. خرید LNG بیشتر امنیت عرضه را بالا می‌برد، اما ممکن است قیمت‌ها را افزایش دهد. قراردادهای بلندمدت ریسک بازار نقدی را کاهش می‌دهند، اما انعطاف‌پذیری تجاری را محدود می‌کنند. سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر وابستگی به گاز را کاهش می‌دهد، اما در کوتاه‌مدت نمی‌تواند تمام نیازهای انعطاف‌پذیری شبکه برق را جایگزین کند.

به همین دلیل، پاسخ اروپا به بحران گاز صرفاً افزایش خرید نیست؛ افزایش تاب‌آوری (Resilience) است و تاب‌آوری یعنی ترکیبی از ذخیره بیشتر، منابع متنوع‌تر، قراردادهای منعطف‌تر، زیرساخت LNG، شبکه انتقال قوی‌تر و مدیریت تقاضا.

اروپا گاز دارد؛ اما حاشیه امن ندارد

گزارش اخیر IEA تصویری بسیار دقیق‌تر از وضعیت اروپا ارائه می‌کند: این قاره با یک «کمبود قطعی گاز» روبه‌رو نیست؛ بلکه با کاهش حاشیه امن گاز مواجه است. ذخایر حدود ۷۵ درصدی، در شرایط عادی می‌تواند کافی به نظر برسد؛ اما وقتی این رقم با پایین‌ترین سطح ذخیره از ۲۰۱۳، اختلال LNG در هرمز، آسیب به زیرساخت‌های قطر و رقابت اروپا و آسیا برای محموله‌های انعطاف‌پذیر ترکیب می‌شود، ریسک کاملاً متفاوتی ایجاد می‌کند؛ بنابراین، بحران هرمز الزاماً به این معنا نیست که اروپا فردا با کمبود گاز مواجه خواهد شد.

پیامد مهم‌تر این است که هزینه جلوگیری از کمبود افزایش‌یافته است. اروپا می‌تواند گاز موردنیاز خود را پیدا کند؛ اما ممکن است مجبور شود برای آن بیشتر بپردازد. این همان انتقال مهمی است که از بازار فیزیکی به بازار قیمت رخ می‌دهد.

بحران هرمز (Hormuz Disruption) ابتدا با ایجاد فشار بر عرضه LNG (LNG Supply Shock)، دامنه نااطمینانی در بازار جهانی گاز را افزایش می‌دهد. این فشار، حاشیه امن ذخایر (Storage Buffer) گازی اروپا را کاهش می‌دهد و توان بازار برای جذب شوک‌های جدید را محدود می‌کند. در مرحله بعد، رقابت میان خریداران برای دسترسی به محموله‌های انعطاف‌پذیر LNG (Competition for Cargoes) افزایش می‌یابد؛ رقابتی که می‌تواند محموله‌های بیشتری را از بازار اروپا به سمت آسیا و سایر بازارهای دارای قدرت خرید بالاتر سوق دهد. نتیجه، افزایش نوسان قیمت‌ها (Price Volatility) و بزرگ‌تر شدن اضافه‌بهای ریسک ژئوپلیتیک (Geopolitical Risk Premium) و هزینۀ انرژی (Energy Cost) است؛ بنابراین، اثر بحران هرمز بر اروپا الزاماً با کمبود فیزیکی گاز آغاز نمی‌شود؛ ممکن است نخست در قالب گاز گران‌تر، نوسان بیشتر و هزینه بالاتر تأمین انرژی ظاهر شود.

و در این میان، یک واقعیت ژئواکونومیک بیش از همه اهمیت دارد: در بازار جهانی انرژی، بحران لزوماً زمانی آغاز نمی‌شود که گاز تمام شود؛ زمانی آغاز می‌شود که بازار دیگر از قیمت و امنیت گاز فردا مطمئن نباشد. اروپا هنوز گاز دارد؛ اما حاشیه امن کمتری برای اشتباه، سرمای ناگهانی یا یک شوک جدید دارد و هرمز دقیقاً همان گلوگاهی است که می‌تواند این حاشیه امن کوچک را، نه لزوماً با قطع مستقیم گاز اروپا، بلکه با افزایش رقابت و قیمت، به یک مسئله اقتصادی برای کل قاره تبدیل کند.