تجارت بین‌الملل

آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه پایان دلار، بلکه پایان دوران تک‌قطبی بودن آن است. چالش‌های مطرح‌شده توسط کشورهایی مانند ایران، در کنار تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهانی، همگی به این گذار سرعت می‌بخشند.

رأی دیوان عالی استفاده از ابزار اضطراری IEEPA را محدود کرد؛ اما جنگ تعرفه‌ای آمریکا را متوقف نکرد. اکنون سه ابزار اصلی باقی‌مانده‌اند: امنیت ملی (بخش ۲۳۲)؛ مقابله با رویه‌های ناعادلانه (بخش ۳۰۱) و تثبیت تراز پرداخت‌ها (بخش ۱۲۲). این ترکیب، نظامی انعطاف‌پذیر و چندلایه ایجاد کرده که امکان فشار مستمر ژئو‌اقتصادی را فراهم می‌کند.

محدودیت مانور نظامی آمریکا و کشورهای خلیج‌فارس در برابر ایران را باید در چارچوب تحول ساختاری منطق قدرت فهمید: قدرت امروز در «توان نابود کردن» خلاصه نمی‌شود، بلکه در «توان حفظ و تکثیر ارزش» تعریف می‌شود؛ صندوق‌های ثروت حاکمیتی و سرمایۀ ابزاری، دولت‌ها را به بازیگران بازار جهانی تبدیل کرده‌اند؛ دولت‌های نوسانی از طریق تنوع روابط، امنیت خود را بیمه می‌کنند؛ بی‌طرفی تاکتیکی، هزینه جنگ را بالاتر از منافع آن قرار می‌دهد.

لغو بخشی از تحریم‌های سوریه، درواقع نه به معنای بازگشت این کشور به اقتصاد جهانی؛ بلکه نشانۀ گذار از فشار کور به مهار هوشمند است: اجازه نفس‌کشیدن اقتصادی، بدون اعطای استقلال راهبردی.

در سال ۱۹۱۲، جی‌پی مورگان جمله‌ای بر زبان آورد که در زمان خود شاید بدیهی به نظر می‌رسید؛ اما امروز معنایی تازه و راهبردی یافته است: «طلا پول است؛ هر چیز دیگر اعتبار است» (Gold is money; everything else is credit). بیش از یک قرن بعد، رفتار بازارهای مالی جهانی گویی تأییدی دوباره بر این داوری تاریخی است.

واشنگتن برای اعمال‌نفوذ مؤثر بر بغداد حتی نیازی به تحریم رسمی این کشور ندارد. کنترل غیرمستقیم؛ اما ساختاری بر درآمدهای نفتی عراق، به آمریکا اهرمی داده است که در عمل از بسیاری از تحریم‌ها کارآمدتر، کم‌هزینه‌تر و انعطاف‌پذیرتر است. در قلب این سازوکار، یک واقعیت کلیدی نهفته است: دلارهای نفتی عراق در بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری می‌شود؛ و این یعنی ستون فقرات مالی دولت عراق، در چارچوب قواعد و قدرت نهادی آمریکا تنفس می‌کند.

ایران، نه به‌عنوان یک هدف منفعل، بلکه به‌عنوان یک بازیگر فعال و تعیین‌کننده، در کانون این نبرد ایستاده است. «لحظه ایران»؛ لحظه‌ای است که این کشور می‌تواند با هوشمندی، با تبدیل تهدید به فرصت و با استفاده از تمامی ابزارهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی خود، نه‌تنها امنیت ملی خویش را تضمین کند؛ بلکه به‌عنوان معمار یکی از ارکان اصلی نظم جهانی جدید ظهور یابد.

پارادوکس جدید جهانی‌سازی دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود: کشورها برای مستقل ماندن، باید متصل بمانند؛ اما نه وابسته. این درس، شاید مهم‌ترین آموزه اقتصاد سیاسی قرن بیست‌ویکم باشد؛ عصری که در آن قدرت، نه از جدایی، بلکه از مدیریت هوشمند پیوندها زاده می‌شود.

وضع تعرفه بر کشوری که طرف تجارت با ایران قرار می‌گیرد، تفاوتی با تحریم ثانویه ندارد و اقتصاد ایران؛ با سال‌ها تجربۀ تحمل سخت‌ترین تحریم‌های ثانویه ایالات‌متحده، به راه خنثی‌سازی این مسیر آگاهی کامل دارد. ترامپ هم قطعاً و کاملاً بدین موضوع آگاه است و در حال عمل به شعار«اول‌اسرائیل» است.

در جهانی که سیاست‌های مالی و پولی تحت تأثیر تنش‌های ژئوپلیتیک و بی‌اعتمادی به قدرت‌های سنتی هستند، طلا همچنان لنگری است در برابر جریان‌های بی‌ثباتی. برای ایران و بسیاری از اقتصادهای درحال‌توسعه، طلا نه‌فقط دارایی ذخیره‌ای، بلکه سیاستی ژئواکونومیک و ابزاری برای مدیریت ریسک‌های تحریمی و ارزی شده است؛ امری که در بلندمدت می‌تواند هم فرصت باشد و هم چالشی جدی برای طراحی سیاست‌های پولی و مالی.

تحریم‌های نفتی وارد مرحله‌ای شده‌اند که می‌توان آن را «ژئواکونومیِ معکوس» نامید: به‌جای تضعیف دولت‌های هدف، آن‌ها را به سمت شبکه‌های جدید تجارت و همگرایی با قدرت‌های شرقی سوق داده‌اند؛ شبکه‌هایی که ضمن دور زدن ساختارهای غرب‌محور تجارت انرژی، موقعیت ژئواکونومیک چین و هند را تقویت کرده‌اند.

بوسان شاید صحنه‌ی لبخند دو رهبر بود؛ اما پشت آن، جهان در حال تقسیم دوباره‌ی خطوط نبرد اقتصادی است. این وضعیت چنین نیز توصیف شده است: «قلدرها نیز گاه به آتش‌بس نیاز دارند؛ اما همیشه برای تجدیدقوا».