حکمرانی جهانی

جریان نفت آذربایجان به اسرائیل، بیش از آنکه یک خبر انرژی باشد، نمادی از سیاست واقعی در بازار جهانی نفت است. این همکاری: جایگاه آذربایجان را به‌عنوان بازیگر انرژی فرامنطقه‌ای تقویت کرده؛ امنیت انرژی اسرائیل را در محیطی پرتنش تحکیم نموده؛ ترکیه را به هاب انرژیِ عمل‌گرا اما سیاسی دوگانه بدل کرده و نگرانی‌های ژئوپلیتیکی ایران و روسیه را افزایش داده است. درنهایت، این پرونده نشان می‌دهد که در دنیای ژئواکونومی، آنچه در سایه جریان دارد، گاه مهم‌تر از آن چیزی است که در بیانیه‌های رسمی اعلام می‌شود.

آینده مذاکرات نه صرفاً به اراده سیاسی؛ بلکه به توازن میان اهرم فشار، طراحی مرحله‌ای تعهدات و واقع‌گرایی نهادی در نظام تصمیم‌گیری آمریکا وابسته است. بدون این توازن، یا فشار به تشدید می‌انجامد یا انتظارات حداکثری به بن‌بست.

رأی دیوان عالی استفاده از ابزار اضطراری IEEPA را محدود کرد؛ اما جنگ تعرفه‌ای آمریکا را متوقف نکرد. اکنون سه ابزار اصلی باقی‌مانده‌اند: امنیت ملی (بخش ۲۳۲)؛ مقابله با رویه‌های ناعادلانه (بخش ۳۰۱) و تثبیت تراز پرداخت‌ها (بخش ۱۲۲). این ترکیب، نظامی انعطاف‌پذیر و چندلایه ایجاد کرده که امکان فشار مستمر ژئو‌اقتصادی را فراهم می‌کند.

محدودیت مانور نظامی آمریکا و کشورهای خلیج‌فارس در برابر ایران را باید در چارچوب تحول ساختاری منطق قدرت فهمید: قدرت امروز در «توان نابود کردن» خلاصه نمی‌شود، بلکه در «توان حفظ و تکثیر ارزش» تعریف می‌شود؛ صندوق‌های ثروت حاکمیتی و سرمایۀ ابزاری، دولت‌ها را به بازیگران بازار جهانی تبدیل کرده‌اند؛ دولت‌های نوسانی از طریق تنوع روابط، امنیت خود را بیمه می‌کنند؛ بی‌طرفی تاکتیکی، هزینه جنگ را بالاتر از منافع آن قرار می‌دهد.

اتکای صرف به هم‌سویی ایدئولوژیک؛ بدون تعمیق پیوندهای نهادی و اقتصادی، در بزنگاه‌ها کارآمد نیست؛ بنابراین اگر «جنگ آینده» را فراتر از میدان نظامی ببینیم، صحنه‌های اصلی آن چنین خواهد بود: بازارهای انرژی و تنوع مشتریان؛ کریدورهای حمل‌ونقل و بیمه؛ دسترسی به نظام مالی و استانداردهای بین‌المللی و سرمایه‌ی مشروعیت.

لغو بخشی از تحریم‌های سوریه، درواقع نه به معنای بازگشت این کشور به اقتصاد جهانی؛ بلکه نشانۀ گذار از فشار کور به مهار هوشمند است: اجازه نفس‌کشیدن اقتصادی، بدون اعطای استقلال راهبردی.

در سال ۱۹۱۲، جی‌پی مورگان جمله‌ای بر زبان آورد که در زمان خود شاید بدیهی به نظر می‌رسید؛ اما امروز معنایی تازه و راهبردی یافته است: «طلا پول است؛ هر چیز دیگر اعتبار است» (Gold is money; everything else is credit). بیش از یک قرن بعد، رفتار بازارهای مالی جهانی گویی تأییدی دوباره بر این داوری تاریخی است.

واشنگتن برای اعمال‌نفوذ مؤثر بر بغداد حتی نیازی به تحریم رسمی این کشور ندارد. کنترل غیرمستقیم؛ اما ساختاری بر درآمدهای نفتی عراق، به آمریکا اهرمی داده است که در عمل از بسیاری از تحریم‌ها کارآمدتر، کم‌هزینه‌تر و انعطاف‌پذیرتر است. در قلب این سازوکار، یک واقعیت کلیدی نهفته است: دلارهای نفتی عراق در بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری می‌شود؛ و این یعنی ستون فقرات مالی دولت عراق، در چارچوب قواعد و قدرت نهادی آمریکا تنفس می‌کند.

در نگاه نخست، جنوب سوریه تنها صحنه‌ای از یک جنگ داخلی فرسایشی و درگیری‌های نیابتی به نظر می‌رسد. لایه‌های عمیق‌تر، اما صحنه نبردی کاملاً متفاوت را آشکار می‌سازد: یک جنگ سرد ژئوانرژی که در آن، سلاح‌ها موشک و تانک نیستند؛ بلکه خطوط لوله، قراردادهای کلان صادراتی و کنترل گذرگاه‌های حیاتی است.

ایران، نه به‌عنوان یک هدف منفعل، بلکه به‌عنوان یک بازیگر فعال و تعیین‌کننده، در کانون این نبرد ایستاده است. «لحظه ایران»؛ لحظه‌ای است که این کشور می‌تواند با هوشمندی، با تبدیل تهدید به فرصت و با استفاده از تمامی ابزارهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی خود، نه‌تنها امنیت ملی خویش را تضمین کند؛ بلکه به‌عنوان معمار یکی از ارکان اصلی نظم جهانی جدید ظهور یابد.

گذار از گفتمان حقوق بین‌الملل به گفتمان «نظم مبتنی بر قواعد»، در عمل به معنای حرکت از یک سیستم ناقص اما قانون‌بنیاد و با آرمان جهان‌شمولی، به سمت سیستمی قدرت‌بنیاد و عمل‌گرایانه است (گذار از قانونمندی به کارزار قدرت). در سیستم جدید، معیار عمل، لزوماً تطابق با متن قانونی مصوب جامعه جهانی نیست، بلکه انطباق با هنجارها و منافعی است که گروهی خاص تعیین می‌کنند.

پارادوکس جدید جهانی‌سازی دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود: کشورها برای مستقل ماندن، باید متصل بمانند؛ اما نه وابسته. این درس، شاید مهم‌ترین آموزه اقتصاد سیاسی قرن بیست‌ویکم باشد؛ عصری که در آن قدرت، نه از جدایی، بلکه از مدیریت هوشمند پیوندها زاده می‌شود.