حکمرانی جهانی

جنگ آمریکا علیه ایران «استراتژی ناامیدی» (Strategy of Desperation)، «اشتباه تاریخی» (Historic Blunder) و «شکست استراتژیک» (Strategic Defeat) نامیده شده است. شاید مهم‌ترین اشتباه در تحلیل تحولات امروز، نگاه صفر و یکی به مفهوم «پیروزی» و «شکست» باشد. سوئز هم‌زمان هم شکست بریتانیا بود و هم آغاز شکل تازه‌ای از سلطه مالی آن. هرمز نیز ممکن است هم‌زمان هم نشانه محدودیت قدرت آمریکا باشد و هم آغاز تلاشی تازه برای بازسازی هژمونی دلار از مسیر انرژی.

ترامپ نه صرفاً محصول شورش فرودستان؛ بلکه نتیجه ائتلافی نامتعارف میان توده‌های ناراضی و بخشی از ثروتمندترین اقشار آمریکاست؛ پدیده‌ای که نویسندگان آن را «پلوتوپوپولیسم» (Plutopopulist) یا «پوپولیسم ثروت‌سالار» می‌نامند.

جنگ آمریکا با ایران و اختلال گسترده در تنگه هرمز، فقط یک بحران امنیتی در خلیج‌فارس نبود؛ این جنگ به نقطه عطفی در ژئواکونومی انرژی جهان تبدیل شد. آنچه در ماه‌های اخیر رخ داده، نشان می‌دهد ساختار سنتی تحریم‌های نفتی آمریکا وارد مرحله فرسایش شده و جهان به‌تدریج در حال حرکت به سمت یک «ائتلاف انرژی ضدتحریم» است؛ ائتلافی نامرئی اما بسیار مؤثر که روسیه، ایران، چین، پالایشگاه‌های آسیایی، ناوگان سایه و حتی برخی اقتصادهای بحران‌زده جنوب و جنوب شرق آسیا را به هم پیوند داده است.

وقتی یکی از مقامات ارشد خلیج‌فارس، پس از بازگشت دوباره دونالد ترامپ به کاخ سفید، با لبخندی حساب‌شده گفت «کشورتان دارد عرب‌تر می‌شود» (Your country is becoming more Arab)، جمله‌ای گفت که بیش از آن‌که شوخی دیپلماتیک باشد، آینه‌ای بود مقابل واشنگتن. این عبارت، هم طعنه بود و هم پیش‌بینی؛ هم کنایه به شخصی‌سازی قدرت و هم اشاره به‌نوعی چرخش در منطق حکمرانی اقتصادی آمریکا.

پرسش کلیدی دیگر این نیست که «چرا قیمت‌ها بالا نرفتند؟»؛ بلکه این است که «این مهار تا کی دوام می‌آورد؟» بازار امروز با امید معامله می‌کند؛ اما امید، جایگزین عرضه پایدار نیست. اگر هرمز به‌سرعت باز شود، ژئواکونومی بر ژئوپلیتیک پیشی می‌گیرد و نوسان‌ها مهار می‌شوند. اگرنه، ژئوپلیتیک دوباره قواعد بازی را دیکته خواهد کرد و نفت، با زبانی سخت‌تر، با اقتصاد جهانی سخن خواهد گفت.

در پی اختلال در تنگه هرمز و شوک‌های درآمدی ناشی از جنگ ایران و آمریکا، وزارت خزانه‌داری ایالات‌متحده؛ به‌جای مسیر متعارف فدرال رزرو، در حال بررسی استفاده از صندوق تثبیت نرخ ارز (ESF) برای تأمین نقدینگی دلاری برای کشورهایی نظیر امارات متحده عربی است. این تحول نشانه‌ای از «فعال‌سازی ژئواکونومیک» هژمونی پولی آمریکا است: واشنگتن از سوآپ‌ها نه صرفاً برای تثبیت بازارها، بلکه برای تحکیم شبکه دلاری، مدیریت بازار اوراق خزانه و مهار نفوذ مالی چین بهره می‌گیرد.

از ژانویه ۲۰۲۵ که دونالد ترامپ بار دیگر وارد کاخ سفید شد، با شعار مشهور «Drill, baby, drill» شرکت‌های نفتی را به افزایش تولید فراخواند. واقعیت بازار انرژی اما نشان می‌دهد که تولیدکنندگان آمریکایی نه ازنظر اقتصادی، نه ازنظر فنی و نه از منظر ساختاری قادر نیستند نقش «تأمین‌کننده اضطراری جهان» را در بحران هرمز ایفا کنند. این مسئله، صرفاً یک بحث فنی درباره دکل‌های حفاری نیست؛ بلکه بازتابی از تغییر موازنه قدرت در ژئواکونومی انرژی است.

اعلام «محدوده جدید کنترل تنگه هرمز» از سوی نیروی دریایی سپاه با ترسیم خطوطی از کوه مبارک تا جنوب فجیره و از انتهای قشم تا ام‌القیوین اگر در سطح عملیاتی تثبیت شود، تنها یک اقدام امنیتی نیست؛ یک پیام ژئواکونومیک است. پیام روشن است: هر راهبردی که بر دور زدن ریسک تنگۀ هرمز بناشده باشد، در صورت گسترش دامنه کنترل به شرق هرمز، شکننده خواهد بود. در کانون این تحول، بندر فجیره قرار دارد؛ گره‌ای که امارات برای «استقلال صادراتی» خود بر آن سرمایه‌گذاری کرد.

توقف نفت قزاقستان از مسیر دروژبا نشان می‌دهد رقابت انرژی وارد مرحله‌ای تازه شده است: عصر جنگ بر سر گلوگاه‌ها. اگر تغییر موازنه ادراک‌شده در خاورمیانه، تمرکز آمریکا را تقسیم کرده باشد، روسیه کوشیده است این فرصت را به اهرم فشار در اروپا تبدیل کند.

به بیان فشرده و راهبردی نفت ایران می‌تواند متوقف شود و بازگردد؛ زیرا مزیت آن در عمق زمین است. گاز ایران باید جریان داشته باشد؛ زیرا منطق آن مصرف لحظه‌ای است و بازار آمریکا باید آرام بماند؛ زیرا منطق آن سیاسی و انتخاباتی است. در این مثلث ایران، انرژی و بازار آمریکا، مفهوم «تاب‌آوری نامتقارن» صرفاً یک ویژگی فنی مخازن نیست؛ بلکه چارچوبی تحلیلی برای فهم کل منازعه انرژی میان تهران و واشنگتن است: رقابتی میان تاب‌آوری زمین‌شناسی، تاب‌آوری شبکه انرژی داخلی و تاب‌آوری سیاسی بازار جهانی.

تنگه هرمز فقط مسیر عبور نفت نیست؛ نقطه تلاقی دو منطق قدرت است: یکی مبتنی بر کنترل ژئوپلیتیک مسیرها و دیگری مبتنی بر انباشت ژئواکونومیک زمان.

عصر کمیابیِ مبتنی بر انضباط کارتل‌ها در حال افول است و نفت بیش از گذشته به ابزار رقابت ژئوپلیتیک بدل شده است. اکنون بازار جهانی نفت وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن استقلال ملی، ظرفیت مازاد و انعطاف‌پذیری راهبردی بر هماهنگی کارتل‌محور تقدم می‌یابد. امارات با این تصمیم، نه‌تنها مسیر نفتی خود، بلکه بخشی از موازنه قدرت در خلیج‌فارس و فراتر از آن را بازنویسی کرده است.