حکمرانی جهانی

تنگه هرمز فقط مسیر عبور نفت نیست؛ نقطه تلاقی دو منطق قدرت است: یکی مبتنی بر کنترل ژئوپلیتیک مسیرها و دیگری مبتنی بر انباشت ژئواکونومیک زمان.

عصر کمیابیِ مبتنی بر انضباط کارتل‌ها در حال افول است و نفت بیش از گذشته به ابزار رقابت ژئوپلیتیک بدل شده است. اکنون بازار جهانی نفت وارد مرحله‌ای می‌شود که در آن استقلال ملی، ظرفیت مازاد و انعطاف‌پذیری راهبردی بر هماهنگی کارتل‌محور تقدم می‌یابد. امارات با این تصمیم، نه‌تنها مسیر نفتی خود، بلکه بخشی از موازنه قدرت در خلیج‌فارس و فراتر از آن را بازنویسی کرده است.

در این نظم جدید: قدرت واقعی نه در تولید نفت، بلکه در کنترل دیده شدن، اندازه‌گیری شدن و تفسیر شدن جریان نفت است و این دقیقاً همان جایی است که «ناوگان سایه»، «روایت فنی» و «ابهام ساختاری» به عناصر مرکزی بازار جهانی انرژی تبدیل‌شده‌اند. بازاری که دیگر فقط بر اساس بشکه‌ها کار نمی‌کند؛ بلکه بر اساس تصویر بشکه‌ها تصمیم می‌گیرد.

پیشنهاد جایگزینی ایران با ایتالیا، اگر مبنای حقوقی نداشته باشد، به معنای تلاش برای سیاسی‌سازی مستقیم یک فرآیند حقوقی است. حتی اگر کشور میزبان مشترک، ایالات‌متحده، نفوذ سیاسی گسترده‌ای در ساختارهای جهانی داشته باشد، مقررات فیفا استقلال نهادی این سازمان را تصریح کرده‌اند و دخالت دولت‌ها در امور فدراسیون‌های ملی می‌تواند به تعلیق همان کشورها بینجامد.

حتی اگر رقم ۵۰۰ میلیارد دلار هرگز تحقق کامل نیابد، اهمیت واقعی این ابتکار در تثبیت یک روند است: انتقال تدریجی ژئوپلیتیک انرژی از منطق گلوگاه‌های سنتی خلیج‌فارس به منطق شبکه‌های چندمسیره مدیترانه‌ای تحت حمایت امنیتی غرب. در چنین نظمی، ترکیه نه صرفاً خریدار تسلیحات یا شریک انرژی؛ بلکه به ستون اتصال امنیت انرژی اروپا تبدیل می‌شود، تحولی که می‌تواند موازنه قدرت ژئواکونومیک در غرب آسیا را طی دهه آینده به‌طور بنیادین بازتعریف کند.

آنچه در تنگۀ هرمز جریان دارد، بازتابی از جنگ سرد جدید میان دو ابرقدرت است. اگر استراتژی محاصره توسط ترامپ به مرحله اجرا درآید، تنگۀ هرمز از یک مسیر تجاری ژئوپلیتیک به یک «میدان مین ژئواکونومیک» تبدیل خواهد شد.

همان‌گونه که «پَکس امریکانا» (Pax Americana) نظم سیاسی پس از جنگ جهانی دوم را شکل داد، «پَکس سیلیکا» (Pax Silica) می‌خواهد نظم فناوری عصر هوش مصنوعی را صورت‌بندی کند. در این چارچوب، صلح و ثبات نه با توازن قوا؛ بلکه با کنترل سیلیکون، داده و انرژی تعریف می‌شود.

دونالد ترامپ؛ چهره‌ای که همواره با شعارهای صریح و رویکردهای غیرمتعارف شناخته می‌شود، در یکی از سخنرانی‌های پرشور خود جمله‌ای را بر زبان آورد که بسیاری از حامیانش را به وجد آورد: «آمریکا تقریباً هیچ نفتی از تنگۀ هرمز وارد نمی‌کند و در آینده نیز وارد نخواهد کرد. ما به آن نیاز نداریم.» این جمله، عصارۀ سیاستی است که دهه‌هاست در راهروهای واشنگتن زمزمه می‌شود؛ رؤیای تحقق «استقلال کامل انرژی»؛ اما آیا واقعاً آمریکا توانسته است خود را از بند پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه رها کند؟

در سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵)، اقتصاد بین‌الملل دیگر در قالب یک نظم یکپارچه و جهان‌شمول قابل توضیح نیست؛ بلکه در هیئت معماری پیچیده‌ای از قدرت‌های درهم‌تنیده ظاهرشده است. این معماری بر سه لایه ژئواکونومیک استوار است: انرژی‌های فسیلی و رانت‌های هیدروکربنی که همچنان ستون درآمد و نفوذ سیاسی‌اند؛ مواد معدنی حیاتی و فلزات استراتژیک که زیرساخت صنعتی و دیجیتال جهان را تغذیه می‌کنند؛ و فناوری‌های پیشرفته که در رأس هرم ارزش، ثروت و برتری نظامی را بازتولید می‌کنند.

هژمونی نفتی ایران در به چالش کشیدن هژمونی نفتی ایالات‌متحده ازآنجاکه چندبعدی است اگر در روزهای آتی جنگ رمضان در بعد زیرساخت‌های تولید نفت هم آسیب ببیند در دو بعد تسلط بر تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های حمل‌ونقل نفت و تضعیف پترودلار همچنان برقرار خواهد بود.

آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه پایان دلار، بلکه پایان دوران تک‌قطبی بودن آن است. چالش‌های مطرح‌شده توسط کشورهایی مانند ایران، در کنار تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهانی، همگی به این گذار سرعت می‌بخشند.

در دهه گذشته، برخی کشورهای منطقه ازجمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران اقدام به طراحی و احداث خطوط لوله‌ای کرده‌اند که هدفشان انتقال نفت بدون عبور از تنگۀ هرمز است. آمارهای رسمی اما نشان می‌دهد که مجموع ظرفیت عملیاتی این خطوط لوله، حداکثر 6/ 2 میلیون بشکه در روز است؛ این در حالی است که طبق داده‌های کپلر، روزانه 9/ 15 میلیون بشکه نفت خام و حدود 2/ 5 میلیون بشکه فرآورده نفتی از تنگه عبور می‌کنند.