حقوق نفت و گاز

دونالد ترامپ؛ چهره‌ای که همواره با شعارهای صریح و رویکردهای غیرمتعارف شناخته می‌شود، در یکی از سخنرانی‌های پرشور خود جمله‌ای را بر زبان آورد که بسیاری از حامیانش را به وجد آورد: «آمریکا تقریباً هیچ نفتی از تنگۀ هرمز وارد نمی‌کند و در آینده نیز وارد نخواهد کرد. ما به آن نیاز نداریم.» این جمله، عصارۀ سیاستی است که دهه‌هاست در راهروهای واشنگتن زمزمه می‌شود؛ رؤیای تحقق «استقلال کامل انرژی»؛ اما آیا واقعاً آمریکا توانسته است خود را از بند پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک خاورمیانه رها کند؟

هژمونی نفتی ایران در به چالش کشیدن هژمونی نفتی ایالات‌متحده ازآنجاکه چندبعدی است اگر در روزهای آتی جنگ رمضان در بعد زیرساخت‌های تولید نفت هم آسیب ببیند در دو بعد تسلط بر تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های حمل‌ونقل نفت و تضعیف پترودلار همچنان برقرار خواهد بود.

در دهه گذشته، برخی کشورهای منطقه ازجمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران اقدام به طراحی و احداث خطوط لوله‌ای کرده‌اند که هدفشان انتقال نفت بدون عبور از تنگۀ هرمز است. آمارهای رسمی اما نشان می‌دهد که مجموع ظرفیت عملیاتی این خطوط لوله، حداکثر 6/ 2 میلیون بشکه در روز است؛ این در حالی است که طبق داده‌های کپلر، روزانه 9/ 15 میلیون بشکه نفت خام و حدود 2/ 5 میلیون بشکه فرآورده نفتی از تنگه عبور می‌کنند.

اتکای صرف به هم‌سویی ایدئولوژیک؛ بدون تعمیق پیوندهای نهادی و اقتصادی، در بزنگاه‌ها کارآمد نیست؛ بنابراین اگر «جنگ آینده» را فراتر از میدان نظامی ببینیم، صحنه‌های اصلی آن چنین خواهد بود: بازارهای انرژی و تنوع مشتریان؛ کریدورهای حمل‌ونقل و بیمه؛ دسترسی به نظام مالی و استانداردهای بین‌المللی و سرمایه‌ی مشروعیت.

در نگاه نخست، جنوب سوریه تنها صحنه‌ای از یک جنگ داخلی فرسایشی و درگیری‌های نیابتی به نظر می‌رسد. لایه‌های عمیق‌تر، اما صحنه نبردی کاملاً متفاوت را آشکار می‌سازد: یک جنگ سرد ژئوانرژی که در آن، سلاح‌ها موشک و تانک نیستند؛ بلکه خطوط لوله، قراردادهای کلان صادراتی و کنترل گذرگاه‌های حیاتی است.

ورود عربستان سعودی به میادین نفت و گاز سوریه را نمی‌توان صرفاً یک سرمایه‌گذاری انرژی یا اقدامی خیرخواهانه برای بازسازی کشوری جنگ‌زده دانست. این تحول در قلب یک مهندسی مجدد ژئوپلیتیکی–ژئواکونومیکی قرار دارد که در واشنگتن و لندن طراحی شده و هدف آن عبور نرم از «سوریهِ متکی به روسیه» به «سوریهِ بازطراحی‌شده با محوریت اعراب همسو با غرب» است. در این چارچوب، انرژی نه هدف نهایی؛ بلکه ابزار بازتوزیع قدرت و نفوذ است.

تجربه ونزوئلا نشان می‌دهد که داوری سرمایه‌گذاری، در شرایط عدم تقارن قدرت، نه محدودکننده زور، بلکه ادامه آن با زبان قانون است. این نظام، به‌جای خنثی‌سازی سیاست قدرت، آن را به تعهد حقوقی الزام‌آور تبدیل می‌کند؛ تعهدی که اجرای آن، اغلب از طریق مصادره دارایی‌های عمومی یا خصوصی‌سازی منابع حیاتی صورت می‌گیرد.

برای ایالات‌متحده، ونزوئلا به یک نمونه موفق از اعمال قدرت چندلایه تبدیل می‌شود: ترکیبی از فشار نظامی، کنترل اقتصادی و مهندسی جریان‌های انرژی، بدون نیاز به اجماع بین‌المللی یا هزینه‌های سنگین اشغال. این الگو نشان می‌دهد که واشنگتن در حال گذار از سیاست تحریم‌های صرف، به سمت مدیریت فعال زنجیره‌های حیاتی جهانی است؛ جایی که انرژی نه‌فقط ابزار فشار، بلکه وسیله بازطراحی موازنه قدرت میان آمریکا، چین و بازیگران میانی مانند ایران است.

ونزوئلا برای ترامپ نه به‌خاطر آنچه می‌تواند فوراً به آمریکا بدهد؛ بلکه به‌خاطر آنچه می‌تواند به آمریکا ثابت کند اهمیت دارد: این‌که ایالات‌متحده هنوز قادر است نظم نیم‌کره غربی را بازمهندسی کند؛ حتی اگر بشکه‌ای نفت از آن به‌دست نیاورد.

سه روند جنگ ارزان، کریدورهای ایمن‌شده و ظهور بازیگران متوسط، در کنار هم نشان می‌دهند که امنیت انرژی در دهه ۲۰۳۰ نه بر مبنای ظرفیت نظامی مطلق؛ بلکه بر اساس توان در ایجاد پایداری، کاهش ریسک و مدیریت تهدیدات نامتقارن تعریف خواهد شد. در این نظم جدید، بازیگرانی برنده خواهند بود که بتوانند هزینه حمله را بالا و هزینه دفاع را پایین نگه‌دارند.

دیدار ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵ (27 آبان 1404) محمد بن‌سلمان در واشینگتن، فشرده‌ای از این تحول بود. محورهای اصلی گفت‌وگو شامل دفاع، انرژی هسته‌ای، فناوری و سرمایه‌گذاری بود و نقشه‌ای برای دوران پس از هژمونی نفت ارائه داد. این صرفاً یک تحول تدریجی نیست؛ بلکه یک چرخش ساختاری در ژئواکونومی خلیج‌فارس است. دهه آینده خاورمیانه، میدان رقابت داده، هواپیماهای نسل پنجم، انرژی هسته‌ای و سرمایه‌گذاری حاکمیتی است؛ نه صرفاً مخازن نفت.

انتخاب نهایی قزاقستان میان این سه مسیر، به‌منزله تعیین موقعیت آن در نظم در حال تکوین قرن بیست‌ویکم است؛ نظمی که در آن ژئواکونومیک جایگزین ژئوپلیتیک سنتی شده و قدرت از طریق کنترل مسیرهای انرژی، نه تسلیحات نظامی، تعریف می‌شود. آینده قزاقستان، درواقع آزمونی است برای سنجش اینکه کدام مدل توسعه؛ وابستگی، چندمحوری یا ادغام در اقتصاد غربی، می‌تواند ثبات و رشد پایدار را در یک منطقه به‌شدت رقابتی تضمین کند.