حکمرانی جهانی

رقابت آمریکا و چین مدت‌هاست از جنگ تجاری (Trade War) فراتر رفته است. تعرفه‌ها، تحریم‌ها، کنترل صادرات و محدودیت‌های فناوری تنها بخشی از این رقابت‌اند. اکنون لایه عمیق‌تری در حال شکل‌گیری است: رقابت برای گسترش قدرت حقوقی فراسرزمینی (Extraterritorial Legal Power).

اگر قرن بیستم، قرن ژئوپلیتیک نفت و قدرت نظامی بود و دهه‌های آغازین قرن بیست‌ویکم با ژئواکونومی فناوری، انرژی و زنجیره تأمین تعریف شد، اکنون باید یک مفهوم دیگر را جدی گرفت: ژئوحقوق (Geolegal Power). در این نظم جدید، قدرت فقط به معنای توانایی کنترل قلمرو نیست؛ بلکه به معنای توانایی تعیین قواعدی است که رفتار دیگران را شکل می‌دهند.

سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ یک «دوران گم‌شده» (Lost Period) برای رشد تقاضای نفت خواهند بود. این تعبیر را نباید صرفاً یک اصطلاح آماری تلقی کرد. «دوران گم‌شده» می‌تواند نشانه ورود بازار نفت به مرحله‌ای باشد که در آن قدرت اختلال (Power of Disruption) به‌اندازه قدرت تولید اهمیت پیدا می‌کند.

رشد سهم فلز زرد در ذخایر ارزی چین و حرکت تدریجی پکن به سمت کاهش وابستگی به دلار، همگی نشانه‌های ظهور نوعی «ژئواکونومی ذخایر» (Reserve Geoeconomics) هستند؛ عرصه‌ای که در آن ذخایر ارزی دیگر تنها ابزار ثبات مالی نیستند، بلکه به مؤلفه‌ای از رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل‌شده‌اند.

امنیت انرژی فقط داشتن انرژی نیست؛ داشتن مسیر مطمئن برای رساندن انرژی به اقتصاد است. ذخایر اضطراری توانستند برای مدتی زمان بخرند؛ اما زمان خریدن با حل بحران تفاوت دارد. اکنون‌که این ذخایر به‌تدریج نقش حمایتی خود را از دست می‌دهند، جهان با واقعیت سخت‌تری روبه‌رو می‌شود: بازار نفت باید دوباره بر پایه نفت واقعی، مسیرهای واقعی و امنیت واقعی تجارت جهانی تعادل پیدا کند.

تحول سیلیکون‌ولی را می‌توان نه یک چرخش صرفاً سیاسی، بلکه یک بازآرایی بازار درنتیجه رقابت ژئواکونومیک دانست. سیلیکون‌ولی همان کاری را انجام می‌دهد که همیشه انجام داده است: دنبال کردن سرمایه، فناوری و بازار. فقط بازار تغییر کرده است. دیروز، بزرگ‌ترین رؤیای سیلیکون‌ولی بازار چین بود. امروز، یکی از بزرگ‌ترین افق‌های رشد آن، بازار امنیت ملی و فناوری‌های جنگی آمریکاست.

. ممکن است نقشه تجارت جهانی پر از خطوط لوله، بنادر، کانال‌ها و کریدورهای جدید باشد، اما اگر این مسیرها درنهایت به چند گلوگاه محدود وابسته باشند، تنوع روی نقشه لزوماً به معنای تنوع درواقعیت نیست. این همان چیزی است که می‌توان آن را «توهم تنوع مسیرهای انرژی» (Illusion of Energy Route Diversification) نامید. بحران امروز بیش از آنکه بحران کمبود نفت باشد، بحران دسترسی به نفت (Access to Oil) است؛ نفت وجود دارد، اما مسیر امن و اقتصادی برای رساندن آن به مصرف‌کننده در حال کمیاب شدن است.

اهمیت این نوشتار در آن است که مسئله «بین‌المللی‌شدن رنمینبی» (Renminbi Internationalization) را نه از منظر شعارهای ژئوپلیتیکی، بلکه از منظر عمق بازار، نقدشوندگی، تبدیل‌پذیری، ابزارهای پوشش ریسک و دسترسی به دارایی‌های مالی بررسی می‌کند. بحران هرمز درواقع نشان داده است که چین می‌تواند کانال‌های پرداخت غیردلاری ایجاد کند، اما ساختن یک نظام پولی جهانی بسیار دشوارتر از ساختن یک مسیر پرداخت است.

در نگاه نخست، خبر فروش یورو و خرید ین ژاپن توسط ایالات‌متحده ممکن است صرفاً یک مداخله ارزی (Currency Intervention) تلقی شود؛ اقدامی که بانک‌های مرکزی برای حمایت از ارزش پول ملی یا کنترل نوسانات بازار انجام می‌دهند. واکنش کم‌سابقه بلک‌راک (BlackRock)؛ بزرگ‌ترین مدیر دارایی جهان، اما نشان می‌دهد که موضوع بسیار فراتر از یک عملیات فنی در بازار ارز است.

درحالی‌که بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند بسته شدن تنگه هرمز جهان را وارد یک شوک نفتی مشابه دهه ۱۹۷۰ کند، بازار نفت برخلاف پیش‌بینی‌ها فرونپاشید. در پس این معما، نامی بیش از همه دیده می‌شود: چین. همان کشوری که ظاهراً توانست از طریق کاهش تقاضا، بازار جهانی نفت را از یک بحران تمام‌عیار نجات دهد، در عرصه سیاسی و امنیتی نتوانست یا نخواست از نفوذ اقتصادی خود برای تغییر رفتار ایران استفاده کند. این دو واقعیت، یکی از مهم‌ترین پارادوکس‌های ژئواکونومیک قرن بیست‌ویکم را آشکار کرده‌اند.

در دهه‌های گذشته، تحلیلگران عمدتاً از «امنیت انرژی» سخن می‌گفتند، اما بحران کنونی مفهومی جدید را برجسته کرده است: «امنیت ارزی مبتنی بر انرژی» (Energy-Based Currency Security). پیام ژئواکونومیک این تحول روشن است: در جهانی که دلار همچنان ارز مسلط است و نفت هنوز مهم‌ترین کالای راهبردی جهان محسوب می‌شود، کشورهایی که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارند نه‌تنها در برابر شوک‌های قیمتی، بلکه در برابر شوک‌های پولی نیز آسیب‌پذیر خواهند بود.

جهان می‌تواند وابستگی خود به هرمز را کاهش دهد، اما حذف کامل هرمز از معادله انرژی جهانی، دست‌کم در آینده قابل پیش‌بینی، تقریباً ناممکن است. این دقیقاً همان نتیجه‌ای است که از بررسی ظرفیت خطوط لوله موجود، طرح‌های جایگزین و حتی پروژه‌های عظیم چندصد میلیارد دلاری به دست می‌آید؛ نتیجه‌ای که نشان می‌دهد رؤیای «هرمز صفر» (Project Hormuz Zero) بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشد، یک آرزوی ژئوپلیتیکی است.